Πορεία στον χρόνο – Ισραηλιτική Κοινότητα Λάρισας

Τοιχογραφία που απεικονίζει τη μεταφορά των κυλίνδρων της Τορά μετά την εκδίωξη από την Ισπανία. (Ναός της Λεωφόρου Γουίλσιρ, Λος Άντζελες)

Εβραϊκή Κοινότητα Λάρισας – Πορεία στον χρόνο

ΗΙσραηλιτική ή Εβραϊκή Κοινότητα της Λάρισας είναι μία από τις αρχαιότερες και πιο δραστήριες της Ελλάδας και τρίτη σε αριθμό μελών, μετά από αυτές της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης. Με συνεχή ιστορική πορεία, από τον 2ο αιώνα μ.Χ., διατηρεί ζωντανή την πολιτιστική, θρησκευτική και κοινωνική της ταυτότητα.

Σημαντικός σταθμός στην πορεία της υπήρξε η άφιξη των εβραίων που διώχθηκαν από την Ισπανία – γνωστοί ως Σεφαραδίτες – και εγκαταστάθηκαν εδώ, φέρνοντας μαζί τους την κουλτούρα, τη γλώσσα και την επαγγελματική εμπειρία τους. Μαζί με τους ντόπιους Ρωμανιώτες (ελληνόφωνους) εβραίους, συνέβαλαν στην άνθηση της Κοινότητας και στην πρόοδο της πόλης της Λάρισας.

ΗΚοινότητα έφτασε σε ιδιαίτερη ακμή από τον 17ο έως τον 19ο αιώνα, παρά τις διώξεις και τους περιορισμούς που υπέστη κατά την τουρκοκρατία. Όταν η Λάρισα απελευθερώθηκε το 1881, αριθμούσε 2.200 μέλη και κατείχε σημαντικό ρόλο στην κοινωνική και επαγγελματική ζωή της πόλης.

Ηζωή των εβραίων της Λάρισας οργανωνόταν γύρω από τη συνοικία των Έξι Δρόμων, στο κέντρο της πόλης, όπου βρίσκονταν οι συναγωγές, τα σχολεία και τα φιλανθρωπικά ιδρύματα της Κοινότητας. Η αρμονική τους συνύπαρξη με τον χριστιανικό πληθυσμό υπήρξε πάντα χαρακτηριστικό γνώρισμα της πόλης.

Στη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής και του Ολοκαυτώματος, η Κοινότητα καταστράφηκε ολοσχερώς και έχασε το ένα τρίτο των μελών της στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Ωστόσο, χάρη στην αλληλεγγύη των χριστιανών συμπολιτών και τη βοήθεια των αντιστασιακών οργανώσεων, το μεγαλύτερο μέρος του εβραϊκού πληθυσμού της πόλης διασώθηκε.
Μετά την απελευθέρωση, οι εβραίοι της Λάρισας κατάφεραν να ανασυγκροτήσουν την Κοινότητα και να μεταλαμπαδεύσουν την πλούσια κληρονομιά της στις επόμενες γενιές.
Σήμερα, η Ισραηλιτική Κοινότητα Λάρισας, παρότι μικρή, παραμένει δραστήρια και προσφέρει στα μέλη της μια αξιόλογη παραδοσιακή εβραϊκή ζωή. Με αφοσίωση στην πίστη, τα έθιμα και την ελληνική της ταυτότητα, συνεχίζει να αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ταυτότητας της πόλης και να μεταφέρει το μήνυμα ότι η συνύπαρξη, η ιστορική συνέχεια και η ελπίδα για το μέλλον είναι αξίες ζωντανές και διαχρονικές.

Μαθητές του σχολείου Ταλμούντ Τορά με τους Ραβίνους - δασκάλους τους, Ζαχαρία Σασών και Αβραάμ Αζουβή (1920), Talmud Tora school students with their Rabbis – teachers, Zaharia Sason & Avraam Azouvi (1920)

Διανομή εφοδίων της Αμερικανικής Οργάνωσης Joint στα μέλη της Κοινότητας μπροστά στη μισοκατεστραμμένη Συναγωγή (1946), Distribution of supplies by the American organization Joint to members of the Community in front of the half-destroyed Synagogue (1946)

Μέλη της Κοινότητας μπροστά στην είσοδο της Συναγωγής Ετς Χαγίμ (2025), Members of the Community at the entrance of Ets Hayim Synagogue (2025)

Η Συναγωγή Ετς Χαγίμ

Συναγωγή Ετς Χαγίμ

ΗΣυναγωγή της Λάρισας χτίστηκε στην καρδιά της εβραϊκής συνοικίας το 1866, όταν η παραδοσιακή σεφαραδίτικη Κοινότητα μετρούσε ήδη αιώνες αξιόλογης παρουσίας στην πόλη και βρισκόταν σε πλήρη άνθηση από άποψη πληθυσμού. Ονομάστηκε συμβολικά Ετς Χαγίμ (Δέντρο της Ζωής) και πράγματι μέσα της και γύρω της γαλουχήθηκαν πολλές γενιές και «άνθισε» η ζωή των Λαρισαίων εβραίων.

ΗΣυναγωγή Ετς Χαγίμ είναι η μεγαλύτερη και η μοναδική που διατηρείται, από τις εφτά Συναγωγές που υπήρχαν παλαιότερα στην πόλη. Δείχνει αυστηρή εξωτερικά, αλλά εσωτερικά είναι πανέμορφη και επιβλητική μέσα στην ολόφωτη απλότητά της.

Στη διάρκεια των 160 χρόνων της λειτουργίας της, αρκετές φορές χρειάστηκε να γίνουν μικρές ή μεγαλύτερες παρεμβάσεις, για να αντιμετωπιστούν φθορές από σεισμούς, υγρασία, και καταστροφές, όπως αυτή που υπέστη κατά τη ναζιστική κατοχή, που καταλεηλατήθηκε και χρησιμοποιήθηκε από τους κατακτητές ως στάβλος.

Ημεγαλύτερη αναστήλωσή της έγινε μεταξύ των ετών 2019 – 2025, που το κτίριο αποσυναρμολογήθηκε, ενισχύθηκε και ξαναχτίστηκε προσεκτικά, στην προηγούμενη μορφή του. Το έργο χρηματοδοτήθηκε από την Περιφέρεια Θεσσαλίας, το Γερμανικό κράτος, εβραϊκούς οργανισμούς και αμέτρητους δωρητές από όλον τον κόσμο.

Η Συναγωγή Ετς Χαγίμ, με την καθοδήγηση σοφών Ραβίνων και άξιων Ιερουργών, λειτούργησε αδιάκοπα ως χώρος συνάθροισης και προσευχής των εβραίων της Λάρισας. Υπήρξε ανέκαθεν ένα «ζωντανός» ναός, με τα μέλη της Κοινότητας κάθε ηλικίας να τον θεωρούν ως το δεύτερο σπίτι τους και να συμμετέχουν ενεργά στις λειτουργίες της.
Σήμερα λειτουργεί κάθε Παρασκευή βράδυ και Σάββατο πρωί και φυσικά σε όλες τις εβραϊκές γιορτές, ενώ στεγάζει και τις τελετές των μελών της Κοινότητας (γάμους, περιτομές, θρησκευτικές ενηλικιώσεις, μνημόσυνα).
Στη Συναγωγή διοργανώνονται επίσης οι μεγάλες εκδηλώσεις της Ισραηλιτικής Κοινότητας Λάρισας, που είναι ανοιχτές στους μη εβραίους συμπολίτες.
Επιπλέον δέχεται συχνά επισκέψεις μαθητών, φοιτητών και ερευνητών, που ενδιαφέρονται να γνωρίσουν τις αρχές της Ιουδαϊκής θρησκείας, καθώς και το εβραϊκό παρελθόν και παρών αυτής της πόλης. Τα τελευταία χρόνια μάλιστα έχει γίνει δημοφιλής προορισμός τουριστών, που έρχονται από όλον τον κόσμο για να τη θαυμάσουν.
Ο Δήμος Λάρισας, αναγνωρίζοντας τη Συναγωγή Ετς Χαγίμ ως μνημείο μεγάλης ιστορικής και πολιτισμικής αξίας, την ενέταξε στη Διασύνδεση αρχαιολογικών-πολιτιστικών σημείων στην πόλη της Λάρισας, που ενώνει τα σημαντικά τοπόσημα της πόλης σε μια ενιαία διαδρομή.
Δίπλα στη Συναγωγή λειτουργούν δύο ακόμη κτίρια της Ισραηλιτικής Κοινότητας:

Το Πνευματικό Κέντρο, όπου πραγματοποιούνται οι συγκεντρώσεις και οι εκδηλώσεις της Κοινότητας
Η αίθουσα τέλεσης κηδειών, που περιλαμβάνει και ιδιαίτερο χώρο για την τελετουργική προετοιμασία των νεκρών για ταφή

Η Ισραηλιτική Κοινότητα, προκειμένου να διευρύνει την εμπειρία των επισκεπτών, σχεδιάζει τη δημιουργία ενός μικρού μουσείου – εκθετηρίου, στον υπερυψωμένο χώρο, που κάποτε στέγαζε τον γυναικωνίτη της Συναγωγής. Εκεί, θα εκτεθεί μια επιλεγμένη συλλογή αντικειμένων, που θα τεκμηριώνει με τρόπο επιστημονικό και βιωματικό την ιστορία της Κοινότητας.
Διεύθυνση: Συμβολή οδών Κύπρου και Κενταύρων – Πλατεία Εβραίων Μαρτύρων Κατοχής
Επισκέψεις και ξεναγήσεις κατόπιν επικοινωνίας με το γραφείο της Κοινότητας

Εβραϊκό Νεκροταφείο

Το εβραϊκό νεκροταφείο βρίσκεται στη συνοικία της Ανθούπολης, δίπλα στο παλαιό χριστιανικό. Άρχισε να χρησιμοποιείται από την Ισραηλιτική Κοινότητα στις αρχές του 20ού αιώνα, όταν το παλαιό νεκροταφείο, που υπήρχε για αιώνες στην περιοχή της Φιλιππούπολης, είχε ήδη εγκαταλειφθεί λόγω πληρότητας, πριν καταπατηθεί και καταστραφεί ολοσχερώς.

Στο παλαιότερο πίσω τμήμα του νεκροταφείου οι τάφοι είναι τοποθετημένοι άναρχα, οι μισοί περίπου από αυτούς δεν φέρουν κάποια επιγραφή, ενώ, λόγω των προσχώσεων, οι πλάκες έχουν την τάση να υποχωρούν στο έδαφος. Με ένα μεγάλο έργο που υλοποίησε η Κοινότητα το 2009-2011, οι παλαιοί τάφοι αποκαλύφθηκαν και δημιουργήθηκε ένα εύχρηστο λεύκωμα, με φωτογραφίες των μνημάτων και όσα στοιχεία των νεκρών ήταν δυνατό να βρεθούν, το οποίο βρίσκεται στο γραφείο της Κοινότητας, στη διάθεση κάθε ενδιαφερόμενου.

Το νεότερο μπροστινό τμήμα είναι διαμορφωμένο με διαδρόμους και οι τάφοι είναι τοποθετημένοι σε σειρές, για άντρες και για γυναίκες εναλλάξ, σύμφωνα με την ημερομηνία θανάτου τους, με τα στοιχεία των νεκρών εμφανή και διακριτά.

Το εβραϊκό νεκροταφείο της Λάρισας δεν καταστράφηκε από τους Ναζί κατακτητές, όπως συνέβη σε άλλες πόλεις, ωστόσο αποτέλεσε χώρο εκτελέσεων Ελλήνων αγωνιστών. Η Κοινότητα εξακολουθεί να το χρησιμοποιεί μέχρι σήμερα, θεωρώντας τη φροντίδα του ιερό χρέος.
Η επίσκεψη στο εβραϊκό νεκροταφείο της Λάρισας έχει ιδιαίτερο πολιτιστικό ενδιαφέρον, καθώς τα μνήματά του «διηγούνται» την ιστορία της Εβραϊκής Κοινότητας, από τις αρχές του 20ου αιώνα μέχρι σήμερα.

Σε συνεννόηση με την Κοινότητα, υπάρχει η δυνατότητα ξενάγησης, για ομάδες που ενδιαφέρονται να προσεγγίσουν την ιστορία με αυτόν τον τρόπο και να γνωρίσουν τους νόμους, τα έθιμα και τους συμβολισμούς, που διέπουν το σκληρό κεφάλαιο του θανάτου, σύμφωνα με την εβραϊκή παράδοση.
Διεύθυνση: Αλεξανδρουπόλεως 39 – Ανθούπολη Λάρισας
Επισκέψεις και ξεναγήσεις κατόπιν επικοινωνίας με το γραφείο της Κοινότητας

Μαρμάρινος Κίονας με Επτάφωτη Λυχνία

Αρχαιολογικές ανασκαφές που έγιναν στην περιοχή της κεντρικής πλατείας της Λάρισας, το 1973, έφεραν στο φως ένα εύρημα που αποδεικνύει οργανωμένη εβραϊκή παρουσία στην πόλη από τα πρωτοχριστιανικά χρόνια. Πρόκειται για έναν κίονα από γκριζωπό μάρμαρο, που φέρει την επιγραφή ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΣΧΟΛΑΣΤΙΚΟΥ ΚΑΙ ΠΡΟΣΤΑΤΟΥ και, πάνω από αυτή, το πανάρχαιο εβραϊκό σύμβολο της επτάφωτης λυχνίας ή Μενορά, όπως λέγεται στα εβραϊκά.

Οι αρχαιολόγοι τοποθετούν την προέλευσή του μεταξύ 4ου και 6ου αι μ.Χ., εποχή κατά την οποία ήταν συνήθης η τοποθέτηση τιμητικών κιόνων σε δημόσιους χώρους. Εικάζουν ότι, με την αφιέρωση του συγκεκριμένου κίονα, οι εβραίοι της πόλης θέλησαν να αποδώσουν τιμή σε κάποιον προστάτη ή ευεργέτη τους, που ονομαζόταν Αλέξανδρος Σχολαστικός.

Ο κίονας εκτίθεται στο Διαχρονικό Μουσείο της Λάρισας – Μεζούρλο
Ιστοσελίδα: efalar@culture.gr

Πλατεία Εβραίων Μαρτύρων Κατοχής – Μνημείο Θυμάτων Ολοκαυτώματος

ΗΛάρισα τίμησε τους εβραίους συμπολίτες της που χάθηκαν στα ναζιστικά στρατόπεδα, δίνοντας το όνομα Πλατεία Εβραίων Μαρτύρων Κατοχής στην πλατεία που δημιουργήθηκε στο σημείο όπου παλιά βρισκόταν το Ιεροσπουδαστήριο Ταλμούντ Τορά.
Σε ειδικά διαμορφωμένο ύψωμά της ανεγέρθηκε από την Ισραηλιτική Κοινότητα το πρώτο στην Ελλάδα μνημείο αφιερωμένο στα θύματα του Ολοκαυτώματος.
Είναι δημιουργία του γλύπτη Γιώργου Χουλιαρά, που, χρησιμοποιώντας μεγάλους μπρούτζινους όγκους, το έκανε επιβλητικό και συνάμα λιτό και συμβολικό. Παριστάνει μια γυναικεία φιγούρα σε δραματική στάση και έκφραση, δίπλα σε μια κατακόρυφη κολώνα, πάνω στην οποία χαράχτηκε επίγραμμα μνήμης για τους 235 Λαρισαίους εβραίους, που άφησαν την τελευταία τους πνοή στο Άουσβιτς.

Τα αποκαλυπτήριά του έγιναν τον Απρίλιο του 1987, με τη συμμετοχή πολλών σημαντικών προσωπικοτήτων, επιζώντων ομήρων του Ολοκαυτώματος και πλήθος κόσμου.
Την ημέρα της τελετής εναποτέθηκε σε ειδική κοιλότητα στη βάση του μνημείου, ένα βελούδινο κουτί, με τα ονόματα όλων των Λαρισαίων εβραίων, που χάθηκαν στο Ολοκαύτωμα, χαραγμένα σε φύλλο χαλκού, τυλιγμένο σαν περγαμηνή. Η κοιλότητα σφραγίστηκε την επόμενη ημέρα από τον γλύπτη, ώστε τα ονόματα των θυμάτων να μείνουν στην ιστορία και στο διηνεκές.

Το Μνημείο Ολοκαυτώματος αποτελεί ένα σημαντικό τοπόσημο της πόλης, το οποίο έχει επίσης συμπεριληφθεί στη Διασύνδεση αρχαιολογικών-πολιτιστικών σημείων στην πόλη της Λάρισας. Παρόλο που δεν έλειψαν περιπτώσεις βεβήλωσής του, το μεγαλύτερο μέρος των πολιτών το σέβεται και το τιμά.
Αποτελεί χώρο επίσκεψης μαθητών, φοιτητών, συλλόγων καθώς και τουριστών από όλον τον κόσμο, ενώ η Κοινότητα πραγματοποιεί εκεί δράσεις σχεδιασμένες για διάφορες ηλικίες, με σκοπό τη βιωματική προσέγγιση εννοιών όπως ο ρατσισμός, η δημοκρατία, η αλληλεγγύη, η ανεκτικότητα κ.λπ.
Στις τελετές που διοργανώνονται κάθε χρόνο στην Εθνική Ημέρα Μνήμης του Ολοκαυτώματος, η πλατεία είναι κατάμεστη από κόσμο και ο χώρος δονείται από συγκίνηση και σεβασμό.

Κατάθεση στεφάνου από την κ. Νάκη Μπέγα, επιζήσασα όμηρο στρατοπέδων (2021), Wreath laying by Ms. Naki Bega, Holocaust survivor (2021)

Εθνική Ημέρα Μνήμης Ολοκαυτώματος - Ιανουάριος 2025, National Holocaust Remembrance Day – January 2025

Πλατεία και Αναθηματική Στήλη Άννας Φρανκ

Αφιερωμένη στη μνήμη του Ολοκαυτώματος είναι και η μικρή πλατεία, δίπλα στο Γενικό Νοσοκομείο Λάρισας, στην οποία ο Δήμος, μετά από πρόταση του Λαρισαίου συγγραφέα Βαγγέλη Κολώνα, έδωσε το όνομα Πλατεία Άννας Φρανκ.

Μια λιτή μαρμάρινη αναθηματική στήλη, έργο του γλύπτη Κώστα Νταή, στήθηκε εκεί από την Κοινότητα και τη Γραμματεία της Περιφέρειας Θεσσαλίας και αποκαλύφθηκε τον Οκτώβριο του 1999, παρουσία των Πρέσβεων του Ισραήλ και της Ολλανδίας. Απεικονίζει ένα ανοιγμένο βιβλίο – το ημερολόγιο της Άννας Φρανκ – και έναν κονδυλοφόρο, ενώ στη βάση του είναι χαραγμένη η πιο γνωστή και εμβληματική φράση του ημερολογίου.

Στο πρόσωπο της τραγικής εβραιοπούλας μνημονεύονται τα 1.500.000 παιδιά, τα πιο αθώα από τα θύματα του Ολοκαυτώματος. Ο συμβολισμός αυτός εκπληρώνεται με τις μαθητικές εκδηλώσεις που γίνονται εκεί κάθε χρόνο, στο πλαίσιο της Εθνικής Ημέρας Μνήμης του Ολοκαυτώματος, με σκοπό την ευαισθητοποίηση των νέων σε φαινόμενα ρατσισμού, αντισημιτισμού και μισαλλοδοξίας, έχοντας καταστεί ένας πολύ σημαντικός θεσμός για την εκπαιδευτική κοινότητα της πόλης.

Πλατεία Άννας Φρανκ (οδοί Ερυθρού Σταυρού – Νιρβάνα – Ελλαδίου – Νίκης) πίσω από το γενικό Νοσοκομείο Λάρισας

Αναθηματική στήλη Λαρισαίων Εβραίων Πεσόντων στον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο

Με την κήρυξη του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου, πολλοί εβραίοι της Λάρισας στρατεύτηκαν και πολέμησαν τον εισβολέα, μαζί με τους αδελφούς τους Έλληνες χριστιανούς, ενώ πολλοί βοήθησαν στον αγώνα ενταγμένοι σε αντιστασιακές οργανώσεις.

Τον Οκτώβριο του 2003, η Ισραηλιτική Κοινότητα Λάρισας, εκπληρώνοντας το χρέος της προς τους Λαρισαίους εβραίους που έπεσαν ηρωικά μαχόμενοι για την Ελλάδα στο αλβανικό μέτωπο, ανήγειρε μία αναθηματική στήλη, στην αυλή της Συναγωγής.

Είναι έργο του Λαρισαίου γλύπτη Κώστα Νταή, από λευκό μάρμαρο και πάνω της είναι χαραγμένο μνημειακό επίγραμμα και τα ονόματα των πεσόντων.

Διεύθυνση: Κενταύρων 29 – Λάρισα (εντός προαυλίου Συναγωγής Ετς Χαγίμ)

Αναθηματική Πλάκα Στρατοπέδου Μπουγά

Το Στρατόπεδο Μπουγά βρίσκεται στη νότια είσοδο της πόλης, εκεί που άλλοτε υπήρχε ο λεγόμενος Όρχος Αυτοκινήτων. Στον χώρο αυτόν μεταφέρθηκαν οι 240 εβραίοι της Λάρισας, που συνελήφθησαν από τους Ναζί στις 24 Μαρτίου 1944, καθώς και οι εβραίοι άλλων πόλεων. Συνολικά 2.650 άτομα κάθε ηλικίας κρατήθηκαν εκεί, σε άθλιες συνθήκες και, δέκα ημέρες μετά, στοιβάχτηκαν στα τραίνα για το ταξίδι χωρίς γυρισμό προς το στρατόπεδο του Άουσβιτς.

Από τους 240 εβραίους της Λάρισας επέστρεψαν μόνο έξι.

Ηαναγνώριση του Στρατοπέδου Μπουγά ως χώρου μαρτυρίου αποτελούσε για την Εβραϊκή Κοινότητα ιερό χρέος απέναντι στους αδικοχαμένους προγόνους της. Με τη συμβολή του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας, της 1ης Στρατιάς και του Δήμου Λαρισαίων, το χρέος αυτό εκπληρώθηκε τον Ιανουάριο του 2025, με την τοποθέτηση μιας μαρμάρινης αναθηματικής πλάκας στον εξωτερικό τοίχο του Στρατοπέδου.

Το επίγραμμα, σε δύο γλώσσες, σηματοδοτεί το ιστορικό βάρος του τόπου και λειτουργεί ως διαρκές κάλεσμα για επαγρύπνηση ενάντια στη μισαλλοδοξία.

Διεύθυνση: Φαρσάλων 97 & Ροδοπούλου – Λάρισα

Αρχείο Εσδρά Μωυσή

Στον χώρο της βιβλιοθήκης του γραφείου της Κοινότητας βρίσκεται το πολύτιμο προσωπικό αρχείο του αείμνηστου Επιτίμου Προέδρου της Κοινότητας Λάρισας, Εσδρά Μωυσή, το οποίο ο ίδιος δώρισε στην Κοινότητά του το 2007.

Αποτελεί το έργο ζωής ενός παθιασμένου ερευνητή και ηγέτη της Κοινότητας και περιέχει κάθε είδους πληροφορίες για την Ισραηλιτική Κοινότητα Λάρισας και τον ελληνικό εβραϊσμό γενικότερα, για την ιστορία της Λάρισας, για το Ισραήλ και τη διασπορά, για τον πόλεμο, την κατοχή, την αντίσταση, το Ολοκαύτωμα, για την εβραϊκή θρησκεία και παράδοση και για διάφορες προσωπικότητες. Περιλαμβάνει επιστολές, άρθρα, μελέτες, έγγραφα σπουδαίας ιστορικής αξίας, φωτογραφίες, αλληλογραφία, καθώς και εφημερίδες, περιοδικά και έντυπα εβραϊκού ενδιαφέροντος και όχι μόνο, που εκδόθηκαν από την προπολεμική εποχή μέχρι σήμερα.

Το αρχείο υπάρχει στην πρωτότυπη μορφή του, αλλά έχει αποτυπωθεί και σε ψηφιακή μορφή, με πρωτοβουλία και μέριμνα του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδας και χορηγία του Μουσείου Μνήμης του Ολοκαυτώματος της Ουάσιγκτον, και είναι στη διάθεση κάθε ιστορικού και ερευνητή.

Διεύθυνση: Κενταύρων 29 – Λάρισα, 1ος ορ. Γραφείο Ι.Κ.Λ.
Η πρόσβαση στο Αρχείο Εσδρά Μωυσή και η χρήση του υλικού του υπόκεινται σε κανονισμό
(πληροφορίες στο γραφείο Ι.Κ.Λ.)

Πηγές

Η Εβραϊκή Κοινότητα Λάρισας πριν και μετά το Ολοκαύτωμα» – Εσδράς Δ.Μωυσής – Ι.Κ.Λ. 2000
ΛΑΡΙΣΑ 8000 χρόνια νεότητας – Δήμος Λαρισαίων 2008
Αρχείο εγγράφων και φωτογραφιών Ισραηλιτικής Κοινότητας Λάρισας
Ιδιωτικές συλλογές φωτογραφιών μελών της Ισραηλιτικής Κοινότητας Λάρισας

Επιμέλεια κειμένων: Αλίνα Μωυσή – Διευθύντρια ΙΚΛ
Παραγωγή – εκτύπωση: Γκοσπασανιώτης Αλέξανδρος

ΙΣΡΑΗΛΙΤΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΛΑΡΙΣΑΣ
Με την ευγενική υποστήριξη της Περιφέρειας Θεσσαλίας

Ιούνιος 2025